Cuộc Khởi Nghĩa Bà Triệu

     
Trong lịch sử dân tộc dựng nước với giữ nước của dân tộc Việt Nam, từ thời điểm cách đó 1770 năm vào thời điểm năm 248 đang nổ ra một cuộc khởi nghĩa sở hữu nhiều ý nghĩa sâu sắc đẹp và công dụng lớn lao. Đó là cuộc khởi nghĩa chống lại sự xâm lược ở trong nhà Đông Ngô do người con gái họ Triệu - Triệu Thị Trinh sinh hoạt vùng khu đất Cửu Chân (thuộc địa bàn tỉnh Thanh Hóa ngày nay) trực tiếp lãnh đạo.

Kết quả của cuộc khởi nghĩa này đang có tác động lan rộng trong cả Giao Châu, thúc đẩy lòng tin phản kháng, chống đồng bộ của cả dân tộc và thực thụ đã làm cho thức tỉnh quần chúng cả nước, tạo nên những bước chuyển biến new trong dấn thức tư tưởng cùng hình thái tranh đấu giải phóng dân tộc trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam.

Bạn đang xem: Cuộc khởi nghĩa bà triệu

Nhân đáng nhớ 1770 năm cuộc khởi nghĩa Bà Triệu, bọn họ có dịp nhìn lại cuộc khởi nghĩa này trên cửa hàng những ghi chép của những nhà sử học việt nam và china thời phong con kiến với gần như hướng tiếp cận cùng nhận thức không giống nhau, đặc trưng trong đó gồm những đánh giá thiếu đại lý khoa học tập và sự thật khách quan liêu của một vài nhà sử học china đương đại: “Khởi nghĩa của Triệu Phu Nhân (tức chỉ cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu) mang tính chất thần thoại truyền kỳ, không đủ tin cậy”(1).

Ngày nay, họ đang sống trong một tiến trình mà nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật là yêu mong của nhân dân, của đất nước. Bởi vì vậy, họ chẳng những phải để cho mình nhiệm vụ tìm hiểu chân lý lịch sử dân tộc mà còn bắt buộc tỏ rõ kĩ năng đạt được sự thật khách quan, bằng phương pháp đó chứng tỏ rằng khởi nghĩa Bà Triệu là một thực tế lịch sử hào hùng và là sự việc thật khách hàng quan.

Lần giở lại rất nhiều trang sử cũ, trước tiên ở trong điển tích cổ Trung Quốc, phần Ngô thư vào Tam Quốc chí của người sáng tác Trần Thọ lúc chép về truyện Lục Khải, gồm phụ chép truyện em của Khải là Lục Dận mang đến biết: Năm Xích Ô thiết bị 11 (Triều Ngô Tôn Quyền - năm 248), đàn giặc ngơi nghỉ Cửu Chân, Giao Chỉ tiến công thu được thành ấp, vùng Giao Châu rối loạn. (Vua Ngô) sai (Lục) Dận làm cho Thứ sử Giao Châu, Hiệu úy An Nam. Khi Dận vào vào nước nam (chỉ Giao Châu), chiêu dụ bằng đậc ân và tin phục, đa phần tôn sùng việc chiêu mộ, thu nạp. Phe đảng của đàn Hoàng Ngô cừ soái vùng Cao Lương hơn 3.000 nhà mọi ra hàng. Dận gửi quân vào nước Nam, chú ý tuyên dương giáo hóa, chân thành, dùng bởi tiền bạc. Hơn trăm viên tướng soái, rộng 5 vạn nhà dân sinh sống vùng sâu xa không trở nên ràng buộc, không người nào không khâm phục, vùng đất Giao Châu thanh bình. (Vua Ngô) gia phong (cho Lục Dận) làm An nam giới tướng quân. Dận lại liên tiếp đi tấn công giặc ở con kiến Lăng, quận mến Ngô, phá vỡ chúng. Trước sau (Dận) gửi hơn 8.000 lính tráng xuất trận, để sử dụng vào việc quân(2).

*

Lễ hội Đền Bà Triệu

Thư tịch trung hoa chép trực tiếp về Bà Triệu chỉ tất cả sách Giao Châu ký của lưu giữ Hân Kỳ biên soạn vào cầm cố kỷ V, tiếp đến thất truyền, một số trong những đoạn được những tác giả đời sau lưu lại vào trong tác phẩm của mình như Nhạc Sử, tín đồ đời Tống biên soạn thái bình hoàn vũ ký. Phần viết về Bà Triệu không được ghi thành một mục riêng, mà chỉ đánh dấu nội dung vắn tắt lẫn vào trong toàn cảnh xã hội tầm thường của Giao Châu như sau: “Xưa nghỉ ngơi quận Cửu Chân, có thiếu nữ gọi là Triệu Ẩu, vú nhiều năm 5 thước không đem chồng, hay tụ họp bầy đàn ở vào núi, đánh giật quận huyện. Triệu Ẩu thường mặc áo cạnh bên vàng, đi guốc ngà cưỡi voi mà chiến đấu, dùng hơn 10 kẻ thiếu thốn nam cơ mà hầu cận. Sau sản phẩm sử Lục Doãn (Dận) bình được”(3).

Sách Nam Việt chí do Thẩm Hoài Viễn bạn đời phái nam Tống soạn cũng chép nội dung tương tự về Bà Triệu: khoảng tầm năm sản phẩm 11 niên hiệu Xích Ô (của Ngô Tôn Quyền), sinh hoạt quận Cửu Chân, “Người phụ nữ là Triệu Ẩu huyện Quân yên (An), thường xuyên câu kết bè bạn trong núi, đánh cướp quận huyện, hay mặc áo nhan sắc vàng, đi guốc ngà, hay ngồi đầu voi mà chiến tranh với quân địch”(4).

Thư tịch cổ việt nam chép về Bà Triệu cùng cuộc khởi nghĩa năm 248 được nói đến đầu tiên là Sách Việt sử lược, tác giả khuyết danh đời Trần vào cuối thế kỷ XIV, không có tư liệu nào tương quan đến cuộc khởi nghĩa Bà Triệu, tuy thế trong danh sách Các quan liêu cai trị những đời có viết: Lục Doãn, fan nhà Ngô. Theo chú thích của dịch trả Trần Quốc Vượng: gồm sách chép là Lục Dận, nuốm Lã Đại làm Thứ sử, đàn áp cuộc khởi nghĩa của dân chúng Cửu Chân và cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu cũng nghỉ ngơi Cửu Chân tiếp tiếp nối (Tam Quốc chí, Ngô thư, Lục Khải truyện, phụ truyện: em là Dận)(5).

Sách An nam giới chí lược của Lê Tắc trong quyển 7 cũng có chép về Lục Dận, nhưng mà lại chép nhầm thành Lục Duệ với văn bản như sau: “Lục Duệ, trường đoản cú là Cung Tông, em của Lục Khải, trong thời điểm Xích Ô lắp thêm 11 (248) bên Ngô, nhì quận Giao Chỉ và Cửu Chân nổi giặc công hãm thành ấp, vua Ngô bèn dùng Duệ có tác dụng Thứ sử quận Giao Châu. Khi đến nơi, Duệ dụ dỗ bằng những điều ân nghĩa, tín thật, đến tiền của, lụa là, bầy giặc cùng dân chúng đa số cúi đầu phục mệnh, toàn cảnh Giao Châu im re vui vẻ. Duệ bèn được thăng chức An phái nam tướng quân. Đầu năm Vĩnh An (1258) được phong tước Đô Đình hầu”(6).

*

Lễ hội Đền Bà Triệu

Sách Đại Việt sử ký kết toàn thư, vì nhóm sử thần Triều Lê biên soạn bao gồm 2 đoạn viết về Bà Triệu cùng Cuộc khởi nghĩa năm 248, bên cạnh đó trích dẫn tư liệu từ các thư tịch cổ Trung Quốc: “Mậu Thìn (248), Hán Diên Hi, năm trang bị 11, đời Hán, Hậu chúa lưu lại Thiện; Ngô Vĩnh An năm lắp thêm 1). Người Cửu Chân lại tiến công hãm thành ấp, châu quận rối động. Ngô Vương cho Hành Dương đốc quân Đô úy Lục Dận (có sách chép là Lục Thương) có tác dụng Thứ sử kiêm Hiệu úy. Dận mang đến nơi, lấy ân đức tín nghĩa đọc dụ, dân ra hàng phục đến hơn 3 vạn nhà, trong châu lại yên. Sau, thiếu nữ ở quận Cửu Chân là Triệu Ẩu tập hợp dân chúng đánh chiếm các quận huyện (Ẩu vú lâu năm 3 thước, nắm ra sau lưng, thường ngồi bên trên đầu voi hành động với giặc. Sách Giao Châu chí chép: “Trong núi nghỉ ngơi quận Cửu Chân có thiếu nữ họ Triệu, vú dài 3 thước, không mang chồng, họp đảng cướp tách bóc các quận, huyện, hay mặc áo ngắn màu sắc vàng, chân đi giày mũi cong, ngồi đầu voi mà chiến đấu, sau bị tiêu diệt làm thần”(7).

Cũng trong sách trên, Sử thần Lê Tung vào phần Việt giám thông khảo Tổng luận đã ca ngợi chiến công của Bà Triệu như sau: “Triệu Ẩu là cô gái ở quận Cửu Chân, họp quân vào núi, đánh phá thành ấp, những bộ đông đảo theo như trơn theo hình, dễ dàng hơn trở bàn tay. Mặc dù chưa chiếm phần giữ được đất Lĩnh biểu như câu hỏi cũ của Trưng Vương, mà lại cũng là bậc hùng tài trong nữ giới giới”(8).

Đại Việt sử ký kết tiền biên, cỗ Quốc sử được xuất phiên bản dưới Triều Tây Sơn đã và đang có rất nhiều dòng chép với nội dung tựa như như Đại Việt sử ký toàn thư: Có chi tiết hơi khác, đó là: “Người phụ nữ tên là Triệu Ẩu ở thị xã Ninh Hóa, quận Cửu Chân, tụ tập nhiều người dân đánh phá quận huyện”(9).

Quốc Sử cửa hàng cơ quan biên soạn Quốc sử Triều Nguyễn đã biên soạn và mang lại xuất bạn dạng Khâm định Việt sử thông giám cương cứng mục - bộ Quốc sử lớn số 1 và đề đạt được nội dung các mặt của lịch sử dân tộc Việt nam giới từ thời kỳ Hùng Vương mang đến năm 1789 (đời Vua Lê Chiêu Thống). Phần viết về Bà Triệu với khởi nghĩa năm 248 cũng rất được các sử thần Triều Nguyễn ghi chép khá tương đối đầy đủ như các bộ Quốc sử trước đó: “Mậu Thìn (248), Ngô, năm Xích Ô đồ vật 11, Hán, năm Diên Hi trang bị 11, Ngụy, năm thiết yếu Thủy trang bị 9).

Bà Triệu Ẩu, tín đồ quận Cửu Chân họp dân chúng đánh phá những quận huyện. Thiết bị sử lục Dận đí đánh, dẹp yên.

Người quận Cửu Chân lại đánh phá thành ấp. Những châu quận ấy gần như náo động. Chúa bên Ngô mang đến Đốc quân Đô úy châu Hành Dương là Lục Dận làm Thứ sử kiêm chức Hiệu úy. Lục Dận mang đến nơi, dùng ấn tín gọi dụ, hơn 3 vạn công ty ra đầu hàng; Đất Giao Châu lại được yên. Bấy giờ, có thiếu nữ quận Cửu Chân là Triệu Ẩu giao hội dân chúng, giành cướp các quận huyện. Lục Dận đi đánh, dẹp yên”(10).

Riêng phần lời chua tin tức kỹ rộng về thân thế, tiểu truyện của Lục Dận: người đất Ngô quận, cháu họ Lục Tốn, người nước Ngô. Lục Dận trước có tác dụng Tuyển tào lang, sau có tác dụng Đốc quân Đô úy Hành Dương. Đến lúc giặc man rợ đánh với hạ được các thành ấp, Giao Châu náo động, chúa nước Ngô cần sử dụng Lục Dận làm Thứ sử Giao Châu. Các sử thần còn mang đến biết: Đền thờ Bà Triệu ở xã Phú Điền, thị trấn Mỹ Hóa, thức giấc Thanh Hóa(11).

Quốc sử cửa hàng Triều Nguyễn còn biên soạn bộ Đại Nam tốt nhất thống chí, viết về các mặt diên cách, khí hậu, phong tục, sản vật, danh nhân…của những tỉnh thuộc vn đương thời. Trong hai phần Đền thờ cùng Liệt nữ của tỉnh Thanh Hóa, đều sở hữu chép về Bà Triệu: “Đền Triệu Ẩu ở xã Phú Điền, thị xã Mỹ Hóa. Đời Lê phong tặng, đến bản triều lại gia phong, lại sở hữu đền thờ ở huyện Yên Hóa, thức giấc Ninh Bình”(12) và: “… Quảng Đông tân ngữ nói: "Triệu Ẩu là anh hùng trong phụ nữ". Lại có thuyết nói, Triệu Ẩu fan huyện Quân Yên, quận Cửu Chân, tập hợp vật đảng trong núi bồ Điền. Nay xét: thị xã Quân lặng xưa tức huyện Yên Định hiện thời và nhân tình Điền xưa tức xã Phú Điền bây giờ (nguyên thuộc thị xã Hậu Lộc, nay thuộc thị trấn Mỹ Hóa), đền thờ Bà ở chân núi ấy”(13).

Vào thời điểm cuối thế kỷ XIX, hai tác giả Lê Ngô cát và Phạm Đình Toái khi soạn cuốn Đại phái nam quốc sử diễn ca viết bằng văn bản Nôm năm 1870 đã giành một ít chiếc để viết về Khởi nghĩa Bà Triệu với title Bà Triệu Ấu đánh Ngô như sau:

“Binh qua trải từng ấy ngày,

bắt đầu sai Lục Dận sang cố gắng phiên thần.

anh hùng chán mặt phong trần,

đàn bà nhi lại cũng đều có lần cung đao.

Cửu Chân bao gồm ả Triệu kiều,

Vú dài ba thước tài cao hơn nữa người.

gặp mặt cơn thảo muội cơ trời,

Đem thân bồ liễu theo chủng loại bồng tang.

Đầu voi phất ngọn cờ vàng,

Sơn xóm mấy cõi mặt trận xông pha.

hắc búa một cuộc quan lại hà,

Dù khi chiến tử còn là một hiển linh” (14).

Tập trung bốn liệu vừa đủ nhất về Bà Triệu với cuộc khởi nghĩa năm 248 được chép vào cuốn Thanh Hóa kỷ thắng do Tổng đốc Thanh Hóa vương vãi Duy Trinh biên soạn bằng văn bản Hán vào thời điểm đầu thế kỷ XX.

Nguyên bạn dạng cuốn Thanh Hóa kỷ thắng khoảng 27.000 từ bỏ Hán, miêu tả khá khá đầy đủ các di tích lịch sử lịch sử, cảnh đẹp, danh lam của Thanh Hóa thời bấy giờ, gắn thêm với thương hiệu tuổi một vài vị anh hùng, danh nhân khu đất nước, cũng tương tự bút tích, thơ ca họ còn để lại. Cuốn sách này xong xuôi vào ngày 25 mon 5 năm Thành Thái 15 (1903)(15).

Vương Duy Trinh vẫn giành khoảng tầm 1090 chữ hán việt để chuyển cài nội dung đa dạng chủng loại về Bà Triệu, đó là những tư liệu được chắt lọc qua văn tự cổ của Việt Nam, Trung Quốc, cùng với rất nhiều tư liệu dân gian, truyền miệng, được thu thập sưu trung bình tại các địa phương vào Thanh Hóa. Ngôn từ tóm tắt của Thanh Hóa kỷ thắng như sau: Có người con gái họ Triệu tên húy là Trinh, lúc nhỏ dại có tên tự là đàn bà Ẩu, là em gái của Triệu Quốc Đạt ngơi nghỉ Trung Sơn, Nông Cống. Triệu Thị Trinh bao gồm dung nhan đẹp, lại thêm sức khỏe, võ nghệ cao cường. Cha mẹ mất sớm nên Triệu Ẩu sống với anh trai. Chị dâu khôn cùng ác độc, Triệu Ẩu thịt chết, rồi chuyển nhà vào trong rừng ở, từ bỏ mưu sinh bằng sức của mình. Trăng tròn tuổi rồi mà chưa lấy chồng, tất cả chí bự mưu lược, thường xuyên đem của cải nhà bản thân ra đãi khách, chiêu tập bạn bè, số lượng có tới vài nghìn người, gần như là trai tráng đương thời. Triệu Ẩu từng gồm câu nói nổi tiếng: “Tôi chỉ ước ao cưỡi cơn gió mạnh, đánh đấm luồng sóng dữ, chém cá ngôi trường kình ở biển đông, làm cho trời yên hải dương lặng, cứu giúp vớt dân lành, chứ đâu giống hệt như người đời cúi đầu khom sườn lưng làm tỳ thiếp cho tất cả những người ta chứ!”

Triệu Quốc Đạt thuộc Triệu Thị Trinh tập hòa hợp lực lượng, thực hiện khởi nghĩa trên vùng núi Quân Yên, Nông Cống, chỉ trong thời gian ngắn, quân đội lên tới vài vạn người. Không may, Quốc Đạt mắc bạo dịch mất. Quân quân nhân tiến cử Triệu Thị Trinh lên nuốm quyền kungfu với quân Ngô. Lúc ra trận Bà thường cầm vú ra sau lưng, sử dụng lụa bạch quấn lại, mặc áo quà ngồi trên đầu voi, uy phong lẫm liệt, quân bộ đội gọi Bà là “Nhụy Kiều tướng mạo quân”.

Xem thêm: Bài Văn Thuyết Minh Về Cây Chuối Lớp 9 Chọn Lọc, Thuyết Minh Về Cây Chuối

Lúc đầu, quân Ngô coi thường, vì chưng thấy Bà chỉ nên phận gái, liễu yếu hèn đào tơ, cơ mà khi lâm trận thấy Bà luôn luôn thân chinh đi đầu, lãnh đạo quân lính, tấn công giặc như vào địa điểm không người, chúng lo sợ, không đủ can đảm đối đầu, thấy Bà xuất hiện thêm thường bỏ trốn. Quân Ngô ca tụng Bà là “Lệ Hải Bà Vương”, truyền nhau câu nói:

Vung tay đánh cọp coi còn dễ,

Đối diện Bà Vương bắt đầu khó sao.

Từ đó, uy danh của Bà Triệu ngày dần lớn, Vua Ngô là Tôn Quyền nên vội quà cử tức thì Lục Dận là Đốc quân Đô úy Hành Dương giữ lại chức đồ vật sử Giao Châu, đem đội quân hùng to gan để trấn áp khởi nghĩa vì Bà Triệu lãnh đạo. Trong khoảng 5, 6 tháng đối đầu, đã diễn ra hơn 70 trận đánh, đa phần quân Ngô đầy đủ thua chạy chảy tác. Lục Dận đề xuất đưa quân nắm thủ trong thành. Bà Triệu mang lại quân vây thành, mấy mon trời chẳng sao hạ nổi. Sau đó, Lục Dận tìm hiểu biết được Bà Triệu là người ưu thích sạch sẽ, tinh khiết, vào một cuộc chiến hắn đã cần sử dụng kế bỉ ổi, đến quân lính khỏa thân, Bà Triệu thấy được xấu hổ, phi chiến mã chạy thẳng mang lại vùng người yêu Điền (nay là xã Phú Điền), huyện Hậu Lộc, lên núi ăn năn Sơn rồi hóa, khi ấy mới 23 tuổi.

*

Lễ hội Đền Bà Triệu

Đến thời tiền Lý phái nam đế (544-548), Bà Triệu hiển thánh âm phù công ty vua tiến công giặc Lâm Ấp, chiến thắng trận trở về, Lý nam giới Đế lập miếu thờ tại xã Phú Điền, thị trấn Hậu Lộc, Thanh Hóa, phong Bà là “Bật bao gồm Anh liệt Hùng tài Trinh duy nhất phu nhân”.

Ngoài khối hệ thống thư tịch cổ cùng những sách sử được ghi chép bởi Hán Nôm, hiện tại còn có hệ thống tứ liệu Hán Nôm như sắc đẹp phong các triều đại, câu đối, thần tích, sự tích…, cùng với rất nhiều truyện nói dân gian được giữ giàng tại vào dân gian tại các địa phương thức giấc Thanh Hóa, tốt nhất là nghỉ ngơi ngay thường thờ Bà Triệu nghỉ ngơi xã Phú Điền, cũng hỗ trợ cho bọn họ một trọng lượng sử liệu đa dạng và phong phú để mày mò về Bà Triệu cùng cuộc khởi nghĩa năm 248.

Hiện còn 10 đạo sắc phong của những triều đại vua trường đoản cú Triều Lê mang lại Triều Nguyễn, trong đó có một Đạo sắc vào thời điểm năm thứ 9 Triều Vua Khải Định (1924) ban mang đến xã Phú Điền, tổng Đại Lý, thị xã Hậu Lộc, thức giấc Thanh Hóa, địa điểm vốn phụng bái Dực bảo Trung hưng linh phù Triệu Ẩu tôn thần, được tăng thêm trật lên Thượng đẳng thần.

Có 9 đạo dung nhan phong ban mang lại vị tôn thần có mỹ từ bỏ là Hối tô uy linh hiển ứng…, niên đại nhanh nhất của sắc đẹp phong vào năm Đức Long thứ 6 Triều Vua Lê Thần Tông (1634), tính tới nay (2018) đã được tròn 384 năm. Theo Sự tích về ba ông chúng ta Lý hiện giữ lại tại đình thôn Phú Điền mang đến biết: Triệu Trinh Nương sau khi hóa trên núi ân hận Sơn vào trong ngày 24 tháng 2, lập tức những côn trùng đùn thành chiêu mộ lớn, từ đó đặt tên là Hối đánh thần. Vào triều vua Lý Thái Tông niên hiệu Càn Phù (1039-1041), thần hối hận Sơn âm phù thắng lợi giặc Chiêm. Sau khoản thời gian dẹp xong giặc, Vua trở về làm lễ tạ ơn trên Miếu thiêng, cung cấp cho 7 khu ruộng, 700 quan liêu tiền, miễn binh dịch tạp dịch mang lại dân làng, ban phong là Thượng đẳng thần, Đương cảnh Thành hoàng hối Sơn phương anh, trợ thuận tôn linh Công chúa.

Còn có không ít câu đối ca ngợi Bà Triệu cùng chiến công đánh win giặc Ngô của Bà đang hiện diện tại đền thờ Bà Triệu, trong các số đó tiêu biểu như:

Phiên âm:

Tượng đầu kim phân tử sanh Ngô tướng,

Cổn vũ long chương hộ hộ quốc thần.

Dịch nghĩa:

(Lúc bình sinh), áo rubi cưỡi trên đầu voi, là Tướng đánh đuổi giặc Ngô,

(Khi hóa đi), trên mình khoác áo Long Cổn, là Thần bảo vệ đất nước.

1770 năm đã trôi qua, biết bao thay đổi của lịch sử hào hùng trên khu đất nước họ nhưng phần đa giá trị về sử liệu viết về cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu cùng hình ảnh người đàn bà diễm lệ, kiên trinh bất khuất, ngồi bên trên đầu voi với trang phục xinh tươi đánh đuổi kẻ thù xâm lược vẫn còn đấy in đậm mãi trong tim khảm mỗi người dân, đặc biệt là phụ thiếu phụ Việt Nam. Mức độ sống trường tồn của cuộc khởi nghĩa này lưu lại bước trưởng thành của phong trào đấu tranh vũ trang giành chủ quyền của dân chúng ta đương thời; tiếp tục chứng minh vai trò kĩ năng to khủng của người việt nam trong cuộc đấu tranh chống nước ngoài xâm, sáng ngời trong lịch sử dựng nước, giữ lại nước kỳ diệu của Việt Nam. Ý thức độc lập tự nhà của dân tộc việt nam trên con phố hình thành, phân phát triển, đã làm được tôi luyện và trưởng thành và cứng cáp trong những thử thách khốc liệt nhất, mà tiêu biểu là khởi nghĩa hai bà trưng năm 40 và tiếp theo sau là cuộc khởi nghĩa Bà Triệu năm 248. Lòng tin quật cường quật cường mãi được tiếp diễn và âm ỉ nung thổi nấu trong lòng mọi người dân khu đất Việt, để rồi bao gồm dịp bùng lên, trở thành bão táp quét sạch sẽ ngoại xâm, giành lại hòa bình dân tộc, khai sáng kỷ nguyên độc lập, tự chủ của nước ta ở nỗ lực kỷ X./.

 TS Phạm Văn Tuấn

Chú thích:

(1) Trung Quốc Thông Sử, Quách Chấn Đại, Trương thiếu hụt Mai (chủ biên), xuất phiên bản năm 2001, TS. Nguyễn Hữu Tâm, Viện Sử học việt nam dịch.

(2) TS. Nguyễn Hữu Tâm, Viện Sử học dịch.

(3) Lịch sử Việt Nam, từ xuất xứ đến cụ kỷ X, Đỗ Văn Ninh (chủ biên), Sđd, tr. 283.

(4) Nam Việt chí, dẫn đến Trung Quốc thông sử, Quách Chấn Đạc, Trương Tiếu Mai nhà biên. TS. Nguyễn Hữu Tâm, Viện Sử học tập dịch.

(5) Việt sử lược, trằn Quốc Vượng phiên dịch và chú giải, Nxb.Văn Sử Địa, H, 1960, tr.24.

(6) Lê Tắc, An phái mạnh chí lược, Viện Đại học Huế, Ủy ban thông dịch sử liệu Việt Nam, Huế, tr.148.

(7) Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, Nxb.Khoa học tập xã hội, H, 1998, tr.167-168.

(8) Đại Việt sử ký kết toàn thư, tập 1, Sđd, tr.167-168.

(9) Đại Việt sử ký tiền biên, Nxb.KHXH, H, 1997, tr.88.

(10) Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tập 1, Nxb.Giáo Dục, H, 1998, tr.142.

(11) Quốc sử tiệm triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tập 1, Sđd, tr.143.

(12) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam duy nhất thống chí, tập 2 (tái bạn dạng lần vật dụng hai), Nxb.Thuận Hóa, Huế, 2006, tr.339. 

(13) Quốc sử tiệm triều Nguyễn, Đại Nam tuyệt nhất thống chí, tập 2 (tái bạn dạng lần vật dụng hai), Sđd, tr.378-379.

Xem thêm: Nghị Luận Vấn Đề Hãy Nói Không Với Tệ Nạn Xã Hội Ma Túy, Nghị Luận Về Tệ Nạn Xã Hội Ma Túy

(14) Lê Đình Toái và Phạm Ngô Cát, Đại phái nam quốc sử diễn ca, Tựa và Dẫn của Hoàng Xuân Hãn, Nxb.Sông Nhị, Hà Nội, 1952, tr.70-71.